کد خبر: ۳۶۹۱۳
تاریخ انتشار : ۱۴:۰۰ - ۲۸ بهمن ۱۳۹۷
در طراحی «اسیلاتور کولپیتس» (The Colpitts Oscillator)، از دو خازن سری به صورت موازی با یک سلف استفاده می‌شود. در مدار تانک تشدیدی این اسیلاتور، از بین دو خازن انشعاب گرفته می‌شود. این انشعاب به خروجی اسیلاتور متصل می‌شود تا نوسان‌های سینوسی تولید شود.
سرویس آموزش و آزمون برق نیوز، در طراحی «اسیلاتور کولپیتس» (The Colpitts Oscillator)، از دو خازن سری به صورت موازی با یک سلف استفاده می‌شود. در مدار تانک تشدیدی این اسیلاتور، از بین دو خازن انشعاب گرفته می‌شود. این انشعاب به خروجی اسیلاتور متصل می‌شود تا نوسان‌های سینوسی تولید شود.

اساس کار اسیلاتور کولپیتس

اسیلاتور کولپیتس، دقیقا معکوس اسیلاتور هارتلی است. «مدار تانک تنظیم‌شده» (Tuned Tank Circuit) در این دو اسیلاتور، مشابه هم است. این مدار، یک مدار LC تشدیدی است که بین کلکتور و بیس یک «تقویت‌کننده ترانزیستوری یک طبقه» (Single Stage Transistor Amplifier) متصل می‌شود و شکل موج خروجی سینوسی تولید می‌کند.

همانطور که گفته شد، مدار اسیلاتور کولپیتس، همانند اسیلاتور هارتلی است. تفاوت این مدار با اسیلاتور هارتلی این است که انشعاب خروجی در اسیلاتور کولپیتس، از میان دو خازن سری گرفته می‌شود. اما در اسیلاتور هارتلی، این انشعاب از میان دو سلف گرفته می‌شود که یک اتو ترانسفورماتور در اسیلاتور هارتلی ایجاد می‌کند. در حقیقت در اسیلاتور کولپیتس انشعاب بین دو خازن سری، ایجاد کننده یک شبکه «تقسیم‌کننده ولتاژ خازنی» (Capacitive Voltage Divider) است.

همانطور که بیان شد، اسیلاتور کولپیتس از یک شبکه تقسیم‌کننده ولتاژ خازنی به عنوان «منبع فیدبک» (Feedback Source) استفاده می‌کند. در مدار تانک این اسیلاتور، دو خازن سری C۱و C۲، با سلف مشترک L. به صورت موازی قرار می‌گیرند. این مسئله، در شکل زیر نشان داده شده است:
آشنایی با اسیلاتور کولپیتس
شکل (۱)

به این ترتیب، C۱و C۲ و L. یک مدار تانک تنظیم‌شده تشکیل می‌دهند.

شرط لازم برای نوسان مدار تانک در اسیلاتور کولپیتس، آن است که راکتانس حاصل از دو خازن سری با راکتانس سلف برابر باشد. این معادله به صورت زیر نوشته می‌شود:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

این شرط نوسان، همانند شرط نوسان در اسیلاتور هارتلی است.

مزیت مدار خازنی در اسیلاتور کولپیتس، این است که مدار تانک این اسیلاتور نسبت به مدار تانک اسیلاتور هارتلی، «اندوکتانس خودی» (Self Inductance) و «اندوکتانس متقابل» (Mutual Inductance) کمتری دارد. به دلیل طراحی ساده‌تر مدار، «پایداری فرکانسی» (Frequency Stability) نیز در اسیلاتور کولپیتس نسبت به اسیلاتور هارتلی بهتر است.

مدار ساده اسیلاتور کولپیتس

همانند اسیلاتور هارتلی، اسیلاتور کولپیتس از یک «تقویت‌کننده ترانزیستوری دو قطبی یک طبقه» (single stage bipolar transistor amplifier) برای بهبود بهره مدار استفاده می‌کند تا موج سینوسی در خروجی مدار تولید شود.

شکل زیر، یک مدار ساده اسیلاتور کولپیتس را نشان می‌دهد:
آشنایی با اسیلاتور کولپیتس
شکل (۲) – مدار ساده اسیلاتور کولپیتس

پایانه امیتر ترانزیستور به انشعاب میان خازن‌های C۱و C۲ متصل می‌شود. این دو خازن به صورت سری به یکدیگر متصل شده‌اند و یک تقسیم‌کننده ولتاژ ساده را تشکیل می‌دهند. هنگامی که یک منبع ولتاژ به این مدار متصل می‌شود، ابتدا خازن‌های C۱ و C۲ شارژ می‌شوند. سپس این دو خازن به وسیله سیم‌پیچ سلفی L. دشارژ می‌شوند. نوسان‌های این دوخازن به محل اتصال بیس – امیتر ترانزیستور متصل می‌شود. سیگنال نوسان‌ها در کلکتور این ترانزیستور، تقویت‌شده و به خروجی مدار متصل می‌شود.

مقاومت‌های R۱و R۲ باعث پایدار شدن بایاس DC در ترانزیستور می‌شوند. دو خازن C۳ و C۴نیز، «خازن‌های بای‌پس» (Bypass Capacitors) هستند و وظیفه آنها، حذف سیگنالِ DC از مدار است.

از یک «چوک فرکانس رادیویی» (Radio Frequency Choke) در کلکتور مدار استفاده می‌شود. این چوک، در فرکانس نوسان (fr) یک راکتانس بزرگ ایجاد می‌کند و کلکتور ترانزیستور، همانند مدار باز عمل خواهد کرد. به علاوه، استفاده از این چوک باعث ایجاد یک مقاومت کوچک در سیگنال DC مدار نیز می‌شود که به شروع نوسان‌ها کمک می‌کند.

جابجایی فاز مطلوب در خروجی اسیلاتور کولپیتس، همانند اسیلاتور هارتلی است. در این حالت، فیدبک مثبت مطلوب با استفاده از «نوسان‌های نامیرای مداوم» (Sustained Undamped Oscillations) ایجاد می‌شود. مقدار فیدبک مورد نیاز، با نسبت خازن‌های C۱و C۲متناسب است. این دو خازن، با یکدیگر سری می‌شوند تا یک مقدار ثابت فیدبک ایجاد کنند؛ بنابراین اگر یکی از این خازن‌ها ظرفیتی مشخص داشته باشد، ظرفیت دیگری بر اساس این خازن محاسبه می‌شود.

فرکانس نوسان اسیلاتور کولپیتس

فرکانس نوسان‌ها برای اسیلاتور کولپیتس با استفاده از فرکانس تشدید مدار تانک LC محاسبه می‌شود. این فرکانس به صورت زیر داده می‌شود:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

در این معادله، CTخازن معادل خازن‌های سری C۱ و C۲است و به صورت زیر داده می‌شود:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

تقویت‌کننده ترانزیستوری در این اسیلاتور، یک «تقویت‌کننده امیتر مشترک» (Common Emitter Amplifier) است. در این حالت، سیگنال خروجی تقویت‌کننده با سیگنال ورودی آن به اندازه ۱۸۰ درجه اختلاف فاز دارد. از آنجا که دو خازن به صورت سری با یکدیگر و موازی با سلف قرار گرفته‌اند، یک جابجایی فاز ۱۸۰ درجه دیگر نیز ایجاد می‌شود؛ بنابراین جابجایی فاز خالص در این مدار، برابر با ۳۶۰ درجه یا صفر است.

همانطور که بیان شد، مقدار فیدبک در این مدار به ظرفیت خازن‌های C۱‌و C۲وابسته است.

اختلاف پتانسیل دو سر خازن C۱با اختلاف پتانسیل در خروجی اسیلاتور (Vout) برابر است. ولتاژ دو سر خازن C۲ نیز، با ولتاژ فیدبک اسیلاتور برابر است. ولتاژ دو سر خازن C۱ باید بسیار بزرگتر از ولتاژ دو سر خازن C۲باشد.

بنابراین، می‌توان مقدار ولتاژ فیدبک بازگشتی به مدار تانک را با تغییر ظرفیت خازن‌های C۱و C۲تغییر داد. هرچند، اگر مقدار فیدبک بزرگ باشد، موج سینوسی در خروجی اسیلاتور دچار «اعوجاج» (Distortion) خواهد شد و اگر مقدار فیدبک کوچک باشد، مدار نوسان نخواهد کرد.

همانطور که گفتیم مقدار فیدبک در اسیلاتور کولپیتس، بر اساس نسبت خازن‌های C۱و C۲تعیین می‌شود. به این ترتیب، تحریک لازم برای نوسان اسیلاتور نیز مشخص می‌شود. این نسبت، «کسر فیدبک» (Feedback Fraction) نام دارد و بر حسب درصد محاسبه می‌شود. رابطه کسر فیدبک به صورت زیر است:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

در ادامه با بیان یک مثال، اسیلاتور کولپیتس و مدار تانک آن بیشتر مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مثال

مدار تانک یک اسیلاتور کولپیتس، دو خازن به ترتیب با ظرفیت‌های ۲۴ نانوفاراد و ۲۴۰ نانوفاراد دارد. این دو خازن به صورت سری با یکدیگر و موازی با یک سلف با ظرفیت ۱۰ میلی‌هانری قرار گرفته‌اند. فرکانس نوسان مدار و کسر فیدبک را بیابید و مدار را رسم کنید.

‌حل: فرکانس نوسان‌های اسیلاتور کولپیتس، به صورت زیر داده می‌شود:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

مدار کولپیتس از دو خازن موازی تشکیل شده است. خازن معادل این دو خازن سری به صورت زیر داده می‌شود:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

اندوکتانس سلف برابر با ۱۰mHاست. بنابرای فرکانس نوسان‌ها به صورت زیر داده می‌شود:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

بنابراین فرکانس نوسان اسیلاتور کولپیتس برابر ۱۰.۸ کیلوهرتز خواهد بود. کسر فیدبک برای این مدار به صورت زیر است:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس

مدار این اسیلاتور، در شکل زیر نشان داده شده است:

آشنایی با اسیلاتور کولپیتس
شکل (۳) – مدار اسیلاتور کولپیتس

مدار اسیلاتور کولپیتس به همراه اپ – امپ

همانند اسیلاتور هارتلی، علاوه بر استفاده از ترانزیستور دوقطبی (BJT) در ناحیه فعال اسیلاتور، می‌توان از یک تقویت‌کننده عملیاتی نیز بهره برد. عملکرد اسیلاتور کولپیتس با اپ – امپ همانند نوع ترانزیستوری آن است و فرکانس نوسان آن نیز با نوع ترانزیستوری آن برابر است. شکل زیر، یک اسیلاتور کولپیتس تقویت‌شده با اپ – امپ را نشان می‌دهد:
آشنایی با اسیلاتور کولپیتس
شکل (۴) – مدار اسیلاتور کولپیتس با اپ – امپ

در این حالت، یک تقویت‌کننده معکوس‌کننده خواهیم داشت؛ بنابراین نسبت R۲/R۱، بهره تقویت‌کننده را تعیین خواهد کرد. برای آنکه نوسان‌ها در مدار آغاز شود، حداقل بهره باید با ۲.۹ برابر باشد. مقاومت R۳نیز فیدبک مطلوب را برای مدار تانک LC ایجاد می‌کند.

یکی از مزایای اسیلاتور کولپیتس بر اسیلاتور هارتلی این است که اسیلاتور کولپیتس، شکل موج سینوسی خالص‌تری نسبت به اسیلاتور هارتلی تولید می‌کند. زیرا در فرکانس‌های بالا، مقاومت‌های کوچکی در مسیر خازن‌ها قرار می‌گیرند. همچنین به دلیل این خواص خازنی، اسیلاتور‌های کولپیتس بر پایه «ترانزیستور‌های اثر میدانی» (FET) در فرکانس‌های بسیار بالا قادر به فعالیت هستند. البته، استفاده از همه انواع اپ – امپ یا FET در قسمت تقویت مدار، فعالیت اسیلاتور در فرکانس‌های بالای مورد نظر را تضمین می‌کند.

جمع‌بندی

همانطور که بیان شد، اسیلاتور کولپیتس شامل یک مدار تانک تشدیدی LC است و فیدبک آن به وسیله تقسیم‌کننده خازنی ایجاد می‌شود. اسیلاتور کولپیتس، به شکل‌های متفاوتی وجود دارد. عمومی‌ترین نوع این اسیلاتورها، در مدار شکل زیر نشان داده شده است:
آشنایی با اسیلاتور کولپیتس
شکل (۵)

انشعاب ایجاد شده بین دو خازن مدار تانک، یک شبکه تقسیم‌کننده ولتاژ خازنی ایجاد می‌کند. به این ترتیب، بخشی از سیگنال خروجی به امیتر ترانزیستور برمی‌گردد تا ایجاد یک فیدبک کند. دو خازن متوالی، یک جابجایی فاز ۱۸۰ درجه ایجاد می‌کنند. این اختلاف فاز به وسیله یک جابجایی فاز ۱۸۰ درجه دیگر، فیدبک مثبت مورد نظر را تولید می‌کند. شکل موج سینوسی ایجاد شده در اسیلاتور کولپیتس، نسبت به اسیلاتور هارتلی، نوسان‌های خالص‌تری دارد. فرکانس این نوسان‌ها با فرکانس تشدید مدار تانک برابر است.

فرکانس عملکرد اسیلاتور کولپیتس محدوده‌ای بین ۲۰ کیلوهرتز و ۳۰۰ مگاهرتز دارد. در سیگنال‌های فرکانس بالا، خازن این نوع اسیلاتور‌ها راکتانس بسیار کوچکی دارد؛ بنابراین می‌توان از این نوع اسیلاتور‌ها در فرکانس‌های مایکروویو نیز بهره برد. به این ترتیب، پایداری فرکانسی بهبود می‌یابد و فرکانس سینوسی خالص‌تری در خروجی تولید می‌شود.

همچنین از این نوع اسیلاتورها، به طور گسترده در «رزوناتور‌های موج آکوستیک سطحی» (Surface Acoustical Wave Resonators)، سنسور‌ها و سیستم‌های ارتباطی تلفن همراه استفاده می‌شود.

در بخش بعدی به بررسی اسیلاتور‌های RC خواهیم پرداخت. مدار تانک این اسیلاتورها، از مقاومت و خازن تشکیل می‌شود و تولید شکل موج سینوسی می‌کند.
 
منبع: فرادرس
ارسال نظر قوانین ارسال نظر
لطفا از نوشتن با حروف لاتین (فینگلیش) خودداری نمایید.
از ارسال دیدگاه های نا مرتبط با متن خبر، تکرار نظر دیگران، توهین به سایر کاربران و ارسال متن های طولانی خودداری نمایید.
لطفا نظرات بدون بی احترامی، افترا و توهین به مسئولان، اقلیت ها، قومیت ها و ... باشد و به طور کلی مغایرتی با اصول اخلاقی و قوانین کشور نداشته باشد.
در غیر این صورت، «برق نیوز» مطلب مورد نظر را رد یا بنا به تشخیص خود با ممیزی منتشر خواهد کرد.
نام:
ایمیل:
* نظر:
وضعیت انتشار و پاسخ به ایمیل شما اطلاع رسانی میشود.
پربازدیدها
برق در شبکه های اجتماعی
اخبار عمومی برق نیوز
عکس و فیلم
پربحث ترین ها
آخرین اخبار
پرطرفدارترین عناوین