انرژی‌های تجدیدپذیر خارج از شبکه، عاملی برای بهبود معیشت در مناطق محروم جهان

به گزارش برق نیوز، به نقل از آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA)، با وجود آن‌که جهان در مسیر گذار به انرژی‌های پاک گام برمی‌دارد، بحران دسترسی به برق همچنان یکی از عمیق‌ترین نابرابری‌های توسعه‌ای به شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۶۶۶ میلیون نفر در سطح جهان هنوز هیچ‌گونه دسترسی به برق ندارند.

این جمعیت عمدتاً در مناطق روستایی و دورافتاده زندگی می‌کنند و به دلیل سطح پایین درآمد و اتصال آنها به شبکه‌های سراسری برق از نظر اقتصادی و فنی با چالش‌های جدی همراه است؛ در چنین شرایطی، انرژی‌های تجدیدپذیر خارج از شبکه (Off-grid Renewables) به‌عنوان راهکاری عملی، سریع و کم‌هزینه، نقشی کلیدی در پاسخ به این شکاف ایفا می‌کنند.

راهکار‌های انرژی تجدیدپذیر غیرمتمرکز (DRE) به دلیل عدم نیاز به زیرساخت‌های سنگین انتقال و توزیع، امکان تأمین برق را مستقیماً در نزدیکی محل مصرف فراهم می‌کنند. همین ویژگی باعث شده است که این فناوری‌ها، به‌ویژه در جوامعی که فراتر از دسترس شبکه‌های ملی قرار دارند، با سرعت قابل توجهی گسترش یابند. براساس گزارش سالانه «آمار انرژی‌های تجدیدپذیر خارج از شبکه» که توسط آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA) منتشر می‌شود، اگرچه داده‌های مربوط به تولید برق off-grid در بسیاری از کشور‌ها به‌طور کامل ثبت نمی‌شود، اما شواهد موجود از رشد مستمر و قابل توجه این بخش در سال‌های اخیر حکایت دارد.

طبق آخرین برآورد‌های IRENA، ظرفیت جهانی برق تجدیدپذیر خارج از شبکه تا پایان سال ۲۰۲۴ به ۱۱.۱ گیگاوات رسیده است؛ ظرفیتی که امکان دسترسی به برق را برای حدود ۸۶ میلیون نفر در سراسر جهان فراهم کرده است. نکته قابل توجه آن است که قاره آفریقا در سال ۲۰۲۴ بیش از سه‌چهارم کل بهره‌مندان جهانی از برق off-grid را به خود اختصاص داده؛ موضوعی که نشان‌دهنده نقش حیاتی این راهکار‌ها در پاسخ به نیاز‌های انرژی در مناطق کم‌برخوردار است.

در همین بازه زمانی، بیش از ۲ میلیون سامانه تجدیدپذیر خارج از شبکه در بخش‌هایی فراتر از مصارف خانگی، از جمله کشاورزی، سلامت، آموزش، روشنایی عمومی، گردشگری و ارتباطات فعال بوده‌اند و خدمات انرژی ارائه داده‌اند. با این حال، بررسی الگوی مصرف نشان می‌دهد که اکثریت خانوار‌های فاقد دسترسی به شبکه برق، در سال ۲۰۲۴ کمتر از ۸ ساعت در روز برق در اختیار داشته‌اند؛ برقی که عمدتاً برای روشنایی اولیه و نیاز‌های حداقلی مانند شارژ تلفن همراه یا استفاده از رادیو به کار رفته است. این واقعیت بیانگر آن است که اگرچه دسترسی اولیه به برق در حال گسترش است، اما کیفیت و کفایت خدمات انرژی همچنان یکی از چالش‌های اصلی در مناطق off-grid به شمار می‌رود.

با وجود این محدودیت‌ها، شواهد میدانی نشان می‌دهد که انرژی‌های تجدیدپذیر خارج از شبکه می‌توانند نقشی فراتر از برق‌رسانی ساده ایفا کنند و به‌طور مستقیم به بهبود معیشت و تاب‌آوری اقتصادی جوامع محلی منجر شوند. از آنجا که تولید و توزیع برق در مدل DRE در نزدیکی مصرف‌کننده نهایی انجام می‌شود، فرصت‌های شغلی محلی در حوزه نصب، بهره‌برداری و نگهداری سامانه‌ها ایجاد شده و زمینه برای رشد کسب‌وکار‌های کوچک و محلی فراهم می‌شود؛ امری که به تحقق هدف هشتم توسعه پایدار، یعنی کار شایسته و رشد اقتصادی کمک می‌کند.

نمونه‌ای روشن از این تأثیر را می‌توان در شهرستان کواله در کنیا مشاهده کرد؛ جایی که بهره‌گیری از برق خورشیدی خارج از شبکه برای سردخانه‌های نگهداری ماهی، به صیادان محلی این امکان را داده است که صید خود را در روز‌هایی که به دلیل ناپایداری شرایط دریا قادر به فعالیت نیستند، حفظ کنند. این اقدام نه‌تنها وابستگی آنها به شبکه‌ای ناپایدار را کاهش داده، بلکه با جلوگیری از فساد محصول، به درآمد پایدارتر و قیمت‌گذاری منصفانه‌تر برای جامعه محلی منجر شده است.

در بُعد اجتماعی، انرژی‌های تجدیدپذیر off-grid نقش مهمی در تقویت برابری جنسیتی ایفا می‌کنند؛ در استان شرقی رواندا، گروهی از زنان با نصب یک سامانه آبیاری خورشیدی توانسته‌اند تولید محصولات کشاورزی باکیفیت‌تری را رقم بزنند؛ اقدامی که ضمن تأمین غذای خانوار، به افزایش درآمد و تقویت اقتصاد محلی انجامیده و جایگاه اقتصادی زنان را در جامعه ارتقا داده است.

از سوی دیگر، دسترسی به برق پایدار زمینه‌ساز بهبود دسترسی به آب سالم و بهداشت نیز شده است؛ در منطقه روستایی اپورث در زیمبابوه، نصب یک چاه آب خورشیدی خارج از شبکه در یک مدرسه، باعث شد دانش‌آموزانی که پیش‌تر به دلیل کمبود آب و مشکلات معیشتی از حضور منظم در کلاس‌ها بازمی‌ماندند، به آموزش بازگردند. تأثیر این پروژه تنها به مدرسه محدود نمانده و جامعه محلی اکنون با استفاده از انرژی خورشیدی، به کشت قارچ و تولید غذا از پسماند‌ها روی آورده است.

در حوزه آموزش نیز، برق تجدیدپذیر خارج از شبکه کیفیت یادگیری را به شکل محسوسی ارتقا داده است. در هوگاوه پاپوا گینه نو، راه‌اندازی یک نیروگاه کوچک برق‌آبی امکان دسترسی مدارس و فضا‌های عمومی به برق پایدار را فراهم کرده و دانش‌آموزان اکنون می‌توانند از ابزار‌های دیجیتال آموزشی استفاده کنند، تکالیف خود را در ساعات شب انجام دهند و از چرخه محرومیت آموزشی فاصله بگیرند.

مجموع این شواهد نشان می‌دهد که نقش انرژی‌های تجدیدپذیر خارج از شبکه صرفاً به پر کردن شکاف دسترسی به برق محدود نمی‌شود؛ بلکه این راهکار‌ها به‌عنوان ابزاری مؤثر برای توسعه پایدار، توانمندسازی اقتصادی، ارتقای آموزش و سلامت و افزایش تاب‌آوری جوامع محلی عمل می‌کنند؛ نقشی که با توجه به اهداف جهانی توسعه پایدار، اهمیت آن در سال‌های پیش‌رو بیش از پیش افزایش خواهد یافت.