رئیس سابق ساتبا: وزارت نیرو، چون به بن‌بست خورد سراغ نیروگاه‌های خورشیدی رفت

به گزارش برق نیوز، محمد ساتکین از مدیران وزارت نیرو در حوزه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر است که بیش از ۲۸ سال تجربه‌ی مدیریتی در حوزه‌های مختلف انرژی و نیرو دارد. او دانش‌آموخته مهندسی انرژی در مقطع دکتراست و دوره‌های تخصصی متعددی در دانشگاه انرژی مسکو و دانشگاه برلین راگذرانده است. ساتکین در طول دوران خدمت خود، مسئولیت‌هایی، چون ریاست شرکت ساتکاب، ریاست ساتبا، معاونت فنی وزارت نیرو، مدیرکلی انرژی‌های نو را به عهده داشته و هم‌اکنون مشاور وزیر نیرو است. او در گفت‌و‌گویی، به بررسی رابطه تنگاتنگ انرژی‌های تجدیدپذیر با صنعت آب و فاضلاب و تحلیل سیاست‌های کلان وزارت نیرو در زمینه بهره‌وری انرژی می‌پردازد. او معتقد است برای تحقق اهداف «پایداری در بخش انرژی و آب» باید پیوندی واقعی میان دانشگاه، صنعت و وزارت نیرو ایجاد شود و همچنین با نگاهی به ساختار مدیریتی کشور به چالش‌های دیرپای وزارت نیرو، فقدان تعامل میان دانشگاه و صنعت و ضرورت بهره‌وری در حوزه انرژی می‌پردازد.

مشاور وزیر نیرو در زمینه ماهیت و اهمیت انرژی‌های تجدیدپذیر تاکید کرد: انرژی تجدیدپذیر همان‌طور که از نامش پیداست، بدون دخالت انسان تجدید می‌شود. خورشید هر روز طلوع می‌کند و انرژی خود را در اختیار ما می‌گذارد و تجدیدپذیر است یعنی اتوماتیک و بدون دخالت انسان تولید می‌شود یا باد در مناطق بادگیر مانند منجیل بدون اینکه انسان تلاشی برای آن کرده باشد، می‌وزد. به این نوع انرژی‌ها از جمله انرژی خورشیدی، بادی، زیست‌توده (مانند چوب، برگ و درختان)، انرژی جریان آب مانند رودخانه‌ها، زمین گرمایی و غیره، تجدید‌پذیرگفته می‌شود. رابطه تنگاتنگی بین انرژی‌های تجدیدپذیر و موضوع آب وجود دارد؛ انرژی‌های تجدیدپذیر به کنترل مصرف آب کمک زیادی می‌کنند.

ساتکین با بیان اینکه کشور ما که اقلیم خشکی دارد، باید تا حد امکان از این بستر استفاده کند، افزود: یکی از حوزه‌هایی که می‌توان در مصرف آب صرفه‌جویی کرد، نیروگاه‌ها هستند. در نیروگاه‌های بخاری و حتی گازی از آب استفاده می‌شود، اما اگر از انرژی‌های تجدیدپذیر بهره ببریم در مصرف آب صرفه‌جویی جدی صورت می‌گیرد؛ یعنی اگر به سطحی برسیم که توان تولید برق، بدون مصرف آب را داشته باشیم، طبیعتاً آن میزان از آبی که صرف تولید برق می‌شود، برای مصارف مهم‌تر مانند شرب و کشاورزی استفاده خواهد شد. پس یکی از اثرات مثبت استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر ایجاد صرفه‌جویی جدی در مصرف آب نیروگاه‌هاست. از سوی دیگر نیروگاه‌های خورشیدی و بادی به آب نیاز ندارند؛ در واقع هر شکلی از انرژی‌های تجدیدپذیر به آب نیازی ندارد، در حالی که نیروگاه‌های حرارتی متداول به شدت به آب وابسته است؛ بنابراین توسعه‌ی انرژی‌های تجدیدپذیر علاوه بر کاهش آلودگی، صرفه‌جویی چشمگیری در مصرف آب کشور به همراه دارد.

لزوم ورود شرکت‌های آب و فاضلاب به حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر

او درباره ظرفیت‌های صنعت آب و فاضلاب برای استفاده از انرژی‌های نو، گفت: نیروگاه‌های تجدیدپذیر نه تنها مصرف آب نیروگاهی را به شدت کاهش می‌دهد، بلکه زمانی که از جریان آب برای چرخاندن توربین‌ها استفاده می‌شود، برقی که تولید می‌شود، یک نوع انرژی تجدیدپذیر به شمار می‌آید. البته توجه کنیم، برقی که از نیروگاه‌ها در ابعاد خیلی بزرگ مانند نیروگاه‌های آبی بزرگ تولید می‌شود، در چارچوب انرژی تجدیدپذیر نمی‌گنجد، چون این دسته از نیروگاه‌ها طبیعت و اکوسیستم منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد، در حالی که انرژی تجدیدپذیر با محیط‌زیست کاملا سازگار است؛ یعنی کوچک‌ترین لطمه یا آسیبی به محیط زیست وارد نمی‌کند. با این قید، استفاده از جریان رودخانه‌ها برای تولید برق، تجدیدپذیر محسوب می‌شود؛ در نتیجه شرکت‌های آب و فاضلاب در جایی که رودخانه وجود دارد، می‌توانند برای تولید برق تاسیسات از جمله تصفیه‌خانه‌ها از برق حاصل از جریان رودخانه‌ها استفاده کنند.

مشاور وزیر نیرو اظهار کرد: حوزه دیگری که شرکت‌های آب و فاضلاب می‌توانند به انرژی‌های تجدیدپذیر روی آورند، بخش پمپاژ آب است. در حال حاضر جریان آب داخل شبکه توزیع از طریق فشارشکن‌ها متعادل می‎شود که به جای آن می‌توان در مسیر‌هایی از شبکه توزیع به جای شیر فشارشکن، توربین آبی کار گذاشت. هم‌زمان فشار آب تنظیم می‌شود، انرژی برق را تولید کند و این کار به‌جای اتلاف انرژی در فشارشکن‌ها، موجب تولید برق هم‌زمان با کنترل فشار می‌شود. کشور‌های پیشرفته و برخی شرکت‌های آب منطقه‌ای این طرح را در بخش انتقال آب به تصفیه‌خانه‌ها اجرا کرده‌اند که به دلیل دبی بالای آب در حوزه انتقال، شیوه کارآمد و اثربخشی است و نتایج خوبی گرفته‌اند. البته این کار در حوزه توزیع آب شهری ممکن است، هزینه بالایی داشته باشد؛ در نتیجه بهتر است، بخش خصوصی برای ورود به این حوزه با مشوق‌هایی مانند فروش برق تولیدی به قیمت غیردولتی به شبکه توزیع برق، ترغیب شود.

ساتکین با بیان اینکه یکی دیگر از حوزه‌هایی که صنعت آبفا می‌تواند بهره‌وری را بالا ببرد جلوگیری از تبخیر آب با ارزش تصفیه‌خانه‌هاست، اذغان کرد: یکی از روش‌ها در این زمینه، پوشاندن کانال‌های آب و حوضچه‌های تصفیه‌خانه‌های آب با پنل‌های فتوولتاییک است. پنل فتوولتاییک در جایی که آب وجود داشته باشد و نور خورشید بهتر منعکس شود، موثر عمل می‌کند. در نتیجه این روش نه تنها مانع از تبخیر آب می‌شود بلکه برق هم تولید می‌کند. همچنین با شناورکردن گوی‌های پلاستیکی تیره‌رنگ روی حوضچه‌های آب تصفیه‌شده، از تبخیر آب جلوگیری می‌شود. اینها روش‌های کم‌هزینه‌ای هستند که تصفیه‌خانه‌های آب می‌توانند از آن استفاده کنند.

او ضمن اشاره به نقش وزارت نیرو در زمینه سیاست‌گذاری برای بهره‌گیری بیشتر از انرژی‌های نو، تصریح کرد: وزارت نیرو باید با ایجاد انگیزه برای سرمایه‌گذاران و رفع موانع اجرایی، زمینه‌ی گسترش فناوری‌های نو در بخش آب و انرژی را فراهم کند. متأسفانه هنوز ارتباط مؤثر بین صنعت و دانشگاه در این زمینه شکل نگرفته است. ما باید از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها برای حل مسائل واقعی صنعت استفاده کنیم؛ البته این شکاف فقط در وزارت نیرو نیست، بلکه در کل بدنه دولت دیده می‌شود. ما در شرایط بحران هستیم و باید اقدامات فوری انجام دهیم. از نظر من تمرکز باید روی حوزه بهره‌وری باشد. در صنایع بزرگ، باید میزان انرژی و آب مصرفی برای هر واحد تولید مشخص شود تا انحراف از استاندارد کاهش یابد و از سوی دیگر صنایع باید در چارچوب شرکت‌های خدمات انرژی (ESCO) فعالیت کنند تا بهره‌وری انرژی افزایش یابد.

مشاور وزیر نیرو ادامه داد: باید مناقصات بین‌المللی برگزار و پروژه‌ها به بخش خصوصی واگذار شود. دولت نباید مستقیماً خریدار تجهیزات باشد، زیرا این روند فسادزاست. باید اجازه دهیم، رقابت واقعی شکل گیرد. علاوه بر این لازم است، وزارت انرژی تشکیل شود تا برق، نفت و گاز در یک ساختار هماهنگ مدیریت شوند. همچنین مدیریت حوزه آب باید با جهاد کشاورزی ترکیب شود، نه با محیط‌زیست. تقسیم آب باید بر اساس دانش و ظرفیت اکوسیستم انجام شود. انتقال بی‌رویه‌ی آب، دخالت در طبیعت است و پیامدهایی، چون خشک‌شدن دریاچه‌ها را به‌دنبال دارد. ساختار کشاورزی باید با منابع آبی کشور متناسب شود. ما نباید در مناطق خشک محصولاتی مانند هندوانه و برنج بکاریم.

حلقه مفقوده نهاد علم و نهاد اجرایی

ساتکین اذعان کرد: یکی از موضوعاتی که به‌شدت مغفول مانده، نگاه واکنشی و مقطعی به بحران‌هاست. به این معنا که معمولاً زمانی که با بحران مواجه می‌شویم، در همان لحظه و برای همان مقطع تصمیم‌گیری می‌کنیم که چه باید کرد. برای مثال، در شرایطی قرار می‌گیریم که با بحران گاز مواجه می‌شویم؛ از طرفی با وجودی که منابع گاز وجود دارد، اما امکان استخراج یا بهره‌برداری مناسب از آن را نداریم. هم‌زمان، مسئله آب نیز وجود دارد. ناگهان متوجه می‌شویم که باید برق تولید کنیم، اما منابع آبی کافی در اختیار نداریم و نیروگاه‌های آبی با مشکلات جدی مواجه می‌شوند. از سوی دیگر، در بخش خنک‌کاری نیروگاه‌ها نیز با چالش روبه‌رو می‌شویم. نیروگاه‌های بخاری نیز وضعیت بهتری ندارند و در فصل زمستان، به دلیل کمبود گاز، امکان تأمین سوخت نیروگاه‌ها وجود ندارد و ناچار به خاموشی می‌شویم.

او با بیان اینکه این مسائل سال‌ها پیش توسط اساتید دانشگاه و صاحب‌نظران علمی که به‌صورت تخصصی و پژوهشی فعالیت می‌کنند، دیده و مطرح شده، گفت: شاید اساتید دانشگاه و صاحب‌نظران علمی مستقیماً وارد اجرا و بهره‌برداری نیروگاه‌ها نشوند، اما نگاه آنها عمیق و آینده‌نگر است. برای مثال، حدود ۲۰ سال پیش این موضوع مطرح شد که دولت نباید برق را به‌صورت انحصاری در اختیار خود نگه دارد و خرید و فروش آن باید به بورس سپرده شود. این تحلیل‌ها و هشدار‌ها سال‌ها قبل ارائه شده، اما اجرای آنها با تأخیر انجام شده است.

مشاور وزیر نیرو، در ادامه افزود: وقتی بیست سال پیش اساتید دانشگاه و متخصصان این حوزه، که نقش تئوریسین و سیاست‌گذار را دارند، هشدار داده و گفته‌اند وزارت نیرو باید توجه داشته باشد که در ۲۰ سال آینده با بحران گاز، برق و آب مواجه خواهد شد، نباید تمام تمرکز صرفاً بر توسعه یک مجموعه خاص، مانند توسعه کارخانه‌های تولید توربین گازی و خرید مداوم این تجهیزات و رشد فناوری مرتبط با آنها باشد، بدون آنکه به این نکته توجه شود که در آینده ممکن است گازی برای استفاده وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی، لازم بود که در کنار این اقدامات، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر نیز به‌صورت جدی دنبال شود تا به‌مرور زمان ظرفیت مناسبی از نیروگاه‌های خورشیدی و سایر نیروگاه‌های جایگزین ایجاد می‌شد تا هنگام بروز بحران، امکان جایگزینی وجود داشته باشد. همچنین در حوزه استخراج گاز، باید به‌موقع روی زیرساخت‌ها سرمایه‌گذاری انجام می‌شد.

ساتکین ضمن اشاره به اینکه صرفاً امروز بتوان نفت یا گاز فروخت، نباید مبنای تصمیم‌گیری باشد و نگاه صرفاً کوتاه‌مدت به امروز، آسیب‌زاست، تاکید کرد: متخصصان، به‌ویژه اساتید دانشگاه، این مسائل را به‌خوبی درک می‌کنند. متأسفانه زمانی که وزارت نیرو با بن‌بست و بحران مواجه می‌شود، ناگهان به این جمع‌بندی می‌رسد که باید در عرض دو یا سه سال ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه احداث کند؛ در حالی که زیرساخت‌های لازم از قبل فراهم نشده است. وقتی به نقطه بحران می‌رسیم، در واقع به هشدار‌های اساتید دانشگاه و متخصصان توجه نشده و آنها صرفاً به‌عنوان افرادی آکادمیک تلقی شده‌اند که تصور می‌شود غیر از تدریس و آموزش نظری، درک عملی از مسائل ندارند. به همین دلیل، نظرات آنها نادیده گرفته شده و مغفول مانده است. در ادامه، با همان روش‌های محدود و آشنای قبلی تلاش می‌شود کار پیش برود، اما ناگهان همه‌چیز فرو می‌ریزد؛ چراکه اساساً امکان نصب ۳۰ هزار مگاوات نیروگاه در بازه دو تا سه ساله وجود ندارد و در نتیجه، بحران همچنان ادامه پیدا می‌کند.

او با تایید اهمیت ورود جدی نظرات جامعه علمی به تصمیم‌گیری اجرایی، اظهار کرد: آنچه مغفول مانده این است که ما به‌موقع مسائل و مشکلات کشور را به دانشگاه‌ها نسپردیم تا برای آنها راه‌حل ارائه دهند. دانشگاه‌ها این ظرفیت را دارند که با مشارکت اساتید و دانشجویان، موضوعات رساله‌ها و پایان‌نامه‌ها را متناسب با نیاز‌ها و مشکلات واقعی صنعت انتخاب کنند، نه اینکه دانشجو صرفاً موضوعاتی غیرمرتبط انتخاب کند، مدرک بگیرد و در نهایت، نه مهارت کاربردی بیاموزد و نه مسئله‌ای از کشور حل شود. در سوی دیگر، ما نیز هر تصمیمی که در لحظه به ذهنمان می‌رسد، همان زمان بیان و اجرا می‌کنیم، بدون آنکه یک برنامه‌ریزی واقعی، بلندمدت و منسجم در پشت آن وجود داشته باشد.

مشاور وزیر نیر در پایان بر اهمیت آموزش عمومی تاکید کرد و گفت: کشور‌های پیشرفته حتی در شرایط پرآبی هم صرفه‌جویی را رعایت می‌کنند. علاوه بر آموزش و جلب مشارکت شهروندان، باید زیرساخت‌ها را طوری طراحی کنیم که امکان صرفه‌جویی در مصرف آب فراهم شود؛ مثلاً آب مصرف‌شده برای شست‌وشو بتواند دوباره در فلاش‌تانک استفاده شود. البته که آموزش تنها راه‌حل ممکن نیست. باید مشوق‌های ملموس برای کاهش مصرف در نظر گرفت؛ از جمله اینکه به مشترکانی که مصرف پایین دارند، باید پاداش واقعی و ملموس داده شود، نه فقط تخفیف در قبض. همچنین باید تاکید کرد، سه رکن اساسی برای نجات صنعت آب و انرژی در کشور فرهنگ‌سازی، بهره‌وری و دانش‌محوری است. بدون اصلاح ساختار مدیریتی و استفاده از متخصصان واقعی، هیچ تحولی در این حوزه رخ نخواهد داد.