پیوند راهبردی برق، هوش مصنوعی و اقتصاد؛ الزامات جدید برای آینده ایران

به گزارش برق نیوز، اقتصاد دیجیتال بر زیرساختی استوار است که در لایه فنی آن مراکز داده، شبکه‌های ارتباطی، تجهیزات پردازشی و سامانه‌های ذخیره‌سازی قرار دارد. هر واحد پردازش داده، هر الگوریتم یادگیری عمیق و هر سامانه هوش مصنوعی که در حال آموزش یا اجراست، نیازمند انرژی پایدار، باکیفیت و بدون وقفه است. به همین دلیل، کشور‌هایی که به دنبال توسعه فناوری‌های نوین هستند، ناگزیرند همزمان با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال، ظرفیت تولید و پایداری شبکه برق خود را نیز ارتقا دهند.

در این میان، هوش مصنوعی و سامانه‌های یادگیری عمیق به‌ویژه به دلیل ماهیت محاسباتی سنگین خود، مصرف‌کنندگان عمده انرژی محسوب می‌شوند. آموزش مدل‌های بزرگ زبانی، پردازش تصویر و تحلیل داده‌های عظیم صنعتی، نیازمند مراکز داده با هزاران واحد پردازشی است که به‌صورت شبانه‌روزی فعالیت می‌کنند. علاوه بر مصرف مستقیم انرژی توسط تجهیزات پردازشی، سامانه‌های خنک‌کننده و زیرساخت‌های پشتیبان نیز سهم قابل توجهی از مصرف برق را به خود اختصاص می‌دهند. از این رو، رشد فناوری به‌صورت هم‌زمان رشد بار شبکه برق را نیز به همراه دارد.

این پیوند میان برق و فناوری، ابعاد اقتصادی گسترده‌ای دارد. افزایش تقاضای برق به معنای ضرورت سرمایه‌گذاری در نیروگاه‌های جدید، توسعه شبکه‌های انتقال و توزیع، بهبود سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی و ارتقای بهره‌وری است. در کشور‌هایی که ساختار بازار برق رقابتی است، این رشد تقاضا می‌تواند موجب شکل‌گیری فرصت‌های جدید سرمایه‌گذاری و تحول در ارزش‌گذاری شرکت‌های فعال در حوزه انرژی شود. اما در ایران، ساختار صنعت برق عمدتا مبتنی بر مدیریت دولتی و شرکت‌های وابسته است و بازار سهام گسترده برای شرکت‌های توزیع یا خرده‌فروشی برق وجود ندارد؛ بنابراین پاسخ به رشد تقاضا بیش از هر چیز به سیاست‌گذاری عمومی، برنامه‌ریزی ملی و تخصیص منابع در سطح حاکمیتی وابسته است.

در شرایط کنونی، اقتصاد ایران نیز به‌تدریج در حال حرکت به سمت دیجیتالی شدن است. توسعه خدمات مبتنی بر پلتفرم، رشد تجارت الکترونیک، گسترش دولت الکترونیک، هوشمندسازی صنایع و تلاش برای بومی‌سازی سامانه‌های هوش مصنوعی، همگی به زیرساخت انرژی پایدار نیاز دارند. اگر قرار باشد مراکز داده ملی تقویت شوند، سامانه‌های تحلیل داده در مقیاس بزرگ پیاده‌سازی شوند و الگوریتم‌های یادگیری عمیق در حوزه‌های صنعتی، مالی، سلامت و حمل‌ونقل به کار گرفته شوند، شبکه برق باید توان پاسخگویی به بار‌های جدید و متراکم را داشته باشد.

یکی از چالش‌های مهم در این مسیر، هم‌زمانی رشد تقاضای فناوری و محدودیت‌های عرضه انرژی است. در سال‌های اخیر، مدیریت اوج بار و پایداری شبکه در فصول گرم به یکی از مسائل مهم صنعت برق ایران تبدیل شده است. افزودن بار‌های جدید ناشی از مراکز داده و زیرساخت‌های پردازشی، بدون اصلاح ساختار تولید و بهبود بهره‌وری، می‌تواند فشار مضاعفی بر شبکه وارد کند. از این رو، توسعه اقتصاد دیجیتال بدون بازنگری در راهبرد‌های صنعت برق، با ریسک‌های عملیاتی و اقتصادی همراه خواهد بود.

با این حال، همان‌گونه که فناوری موجب افزایش مصرف برق می‌شود، می‌تواند به بهبود مدیریت انرژی نیز کمک کند. استفاده از هوش مصنوعی در پیش‌بینی بار، بهینه‌سازی تولید، کاهش تلفات شبکه و مدیریت هوشمند مصرف، فرصت مهمی برای افزایش کارایی صنعت برق فراهم می‌کند. تحلیل داده‌های کلان مصرف‌کنندگان می‌تواند الگو‌های رفتاری را شناسایی و سیاست‌های هدفمندتری برای مدیریت تقاضا طراحی کند. سامانه‌های یادگیری عمیق قادرند خرابی تجهیزات را پیش‌بینی کرده و هزینه‌های نگهداری را کاهش دهند. در نتیجه، رابطه میان برق و فناوری صرفا یک رابطه مصرف‌کننده و تأمین‌کننده نیست، بلکه یک تعامل دوطرفه و تکاملی است.

از منظر اقتصادی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های برق به‌منظور پشتیبانی از فناوری‌های نوین، نوعی سرمایه‌گذاری در رشد بلندمدت محسوب می‌شود. صنایع دانش‌بنیان، استارت‌آپ‌های فناوری‌محور و شرکت‌های فعال در حوزه داده، همگی به محیطی نیاز دارند که در آن ریسک قطعی برق و نوسانات شبکه به حداقل برسد. هرگونه اختلال در تأمین انرژی می‌تواند هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم قابل توجهی به کسب‌وکار‌های دیجیتال تحمیل کند. بنابراین، ارتقای پایداری شبکه نه تنها یک ضرورت فنی، بلکه یک اولویت اقتصادی است.

در کنار توسعه ظرفیت تولید، تنوع‌بخشی به منابع انرژی نیز اهمیت فزاینده‌ای دارد. بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند بخشی از نیاز رو به رشد مراکز داده و زیرساخت‌های فناوری را تأمین کند. ترکیب نیروگاه‌های خورشیدی و بادی با سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی، امکان تأمین برق پایدارتر و سازگارتر با محیط زیست را فراهم می‌سازد. این موضوع به‌ویژه در شرایطی که ملاحظات زیست‌محیطی و محدودیت‌های سوخت فسیلی در حال افزایش است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در ایران، سیاست‌گذاری در حوزه انرژی و فناوری باید با نگاهی یکپارچه صورت گیرد. توسعه هوش مصنوعی، تحلیل داده و یادگیری عمیق نباید جدا از برنامه‌ریزی برای صنعت برق دیده شود. همان‌گونه که زیرساخت ارتباطی پرسرعت برای اقتصاد دیجیتال ضروری است، زیرساخت برق پایدار نیز شرط لازم برای شکوفایی فناوری است. هر راهبرد ملی در حوزه تحول دیجیتال، ناگزیر باید برآورد دقیقی از نیاز انرژی و برنامه مشخصی برای تأمین آن داشته باشد.

شواهد نشان می¬دهد که آینده اقتصاد ایران به میزان زیادی به توانایی کشور در هم‌افزایی میان انرژی و فناوری وابسته است. اگر صنعت برق بتواند با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین کارآمدتر شود و در عین حال ظرفیت لازم برای پشتیبانی از رشد دیجیتال را فراهم کند، بستر مناسبی برای جهش اقتصادی ایجاد خواهد شد. اما اگر این دو حوزه به‌صورت منفک و بدون هماهنگی توسعه یابند، شکاف میان ظرفیت زیرساختی و نیاز‌های فناوری می‌تواند به مانعی جدی در مسیر پیشرفت تبدیل شود.

برق در قرن بیست‌ویکم صرفا یک خدمت عمومی نیست؛ شریان حیاتی اقتصاد هوشمند است. هوش مصنوعی و سامانه‌های یادگیری عمیق بدون انرژی پایدار معنا ندارند و انرژی بدون فناوری نیز نمی‌تواند بهره‌وری و رقابت‌پذیری لازم را ایجاد کند. درک این پیوند راهبردی و طراحی سیاست‌های هماهنگ میان صنعت برق و اقتصاد دیجیتال، گامی اساسی در مسیر توسعه پایدار و فناورانه ایران خواهد بود.

حیدر ربیعی، استاد دانشگاه تهران و مشاور راهبرد‌های مالی، اقتصادی و سرمایه گذاری